Administrator włącza na kontrolerze domeny audyt NTLM tylko po to, żeby zobaczyć skalę problemu. Po tygodniu dziennik pokazuje skaner w księgowości, który zapisuje pliki na serwerze wskazanym adresem IP, system kadrowy kupiony przed laty i konto usługowe, którego właściciela nikt już nie pamięta. Każde z tych połączeń działa, więc nikt go nie zgłaszał. Każde korzysta z protokołu, który Microsoft oficjalnie wycofuje.
Dla dyrektora IT to nie jest kwestia porządku w konfiguracji, tylko cyberbezpieczeństwa całej domeny. NTLM jest podatny na przekazywanie uwierzytelnienia i ataki siłowe, a jego najstarsza wersja znika z kolejnych wydań Windows. Kto zna listę zależności, wyłącza NTLM etapami i bez przestoju. Kto jej nie zna, poznaje ją w dniu, w którym aktualizacja zmienia domyślne zachowanie systemu, a pracownicy przestają się automatycznie logować do Wi-Fi albo VPN.
Co oznacza wycofanie NTLM i co dokładnie ogłosił Microsoft?
Wycofanie NTLM oznacza, że Microsoft przestał rozwijać wszystkie wersje protokołu, ale poza NTLMv1 ich nie usunął. Na liście funkcji wycofanych w systemie Windows NTLM figuruje od czerwca 2024 r., razem z LANMAN, NTLMv1 i NTLMv2. Microsoft zapisał tam, że NTLM będzie nadal działać w kolejnym wydaniu Windows Server i w kolejnym corocznym wydaniu Windows, a wywołania NTLM należy zastąpić wywołaniami Negotiate.
Negotiate najpierw próbuje uwierzytelnić użytkownika przez Kerberos i wraca do NTLM tylko wtedy, gdy to konieczne. Aplikacja, która woła NTLM bezpośrednio, w ogóle nie daje Kerberosowi szansy.
W listopadzie 2024 r. Microsoft uzupełnił ten wpis: NTLMv1 usunięto, począwszy od Windows 11 w wersji 24H2 i Windows Server 2025. Strona funkcji usuniętych i nierozwijanych w Windows Server dodaje, że NTLMv2 nadal działa, ale w przyszłym wydaniu zostanie usunięty z Windows Server. Daty tego kroku strona nie podaje.
Najważniejsze:
- Wszystkie wersje NTLM są wycofane od czerwca 2024 r.: nie są rozwijane, ale działają.
- NTLMv1 usunięto z Windows 11 24H2 i Windows Server 2025.
- NTLMv2 ma zniknąć z Windows Server w przyszłym wydaniu, bez podanej daty.
- Aplikacje powinny wołać Negotiate, a nie NTLM bezpośrednio.
Dlaczego NTLM wciąż działa w domenie, skoro domyślnym protokołem jest Kerberos?
NTLM działa, bo Windows sięga po niego wszędzie tam, gdzie Kerberosa nie da się użyć. Według przeglądu NTLM w dokumentacji Microsoft Kerberos w wersji 5 jest preferowaną metodą uwierzytelniania w środowiskach Active Directory, ale NTLM pozostaje wymagany w komputerach z grupy roboczej i przy logowaniu lokalnym na maszynach, które nie są kontrolerami domeny. Aplikacje, także Microsoftu, wciąż mogą z niego korzystać.
Opis zasady Network security: LAN Manager authentication level dodaje dołączanie komputera do domeny, uwierzytelnianie między lasami Active Directory oraz logowanie do komputerów spoza domeny i do systemów innych niż Windows.
Kerberos wymaga też, żeby klient wskazał usługę po nazwie, a usługa miała zarejestrowaną nazwę SPN. Wymianę biletów opisuje artykuł o protokole Kerberos. Tu wystarczy reguła praktyczna: gdy któregoś warunku brakuje, Negotiate przechodzi na NTLM po cichu, a użytkownik niczego nie zauważa.
Czym grozi pozostawienie NTLM w sieci firmowej?
Pozostawiony bez kontroli NTLM daje atakującemu drogę do cudzego uwierzytelnienia bez znajomości hasła. Microsoft w opisie zasady Restrict NTLM: Audit NTLM authentication in this domain pisze, że uwierzytelnianie NTLM i NTLMv2 jest podatne na różne ataki, w tym SMB relay, man-in-the-middle i ataki siłowe.
W praktyce chodzi o dwa scenariusze. W pierwszym atakujący nakłania komputer ofiary do uwierzytelnienia się na swoim serwerze i przekazuje tę próbę dalej, do serwera, na którym ofiara ma uprawnienia. W drugim używa skrótu hasła zamiast samego hasła; tę technikę opisuje hasło pass-the-hash w słowniku. Dokumentacja blokowania NTLM w kliencie SMB podaje, że blokada utrudnia nakłanianie klientów do wysyłania żądań NTLM do złośliwych serwerów i przeciwdziała atakom siłowym, łamaniu haseł i pass-the-hash.
Ryzykiem jest też sam audyt: zapisuje w dziennikach, które urządzenia obsługują ten ruch, a taka lista przydaje się również atakującemu. Microsoft zaleca więc ograniczenie dostępu do plików dziennika, gdy audyt działa w środowisku produkcyjnym.
Co zmienia się dla NTLMv1 w październiku 2026 r.?
Na październik 2026 r. Microsoft zaplanował zmianę domyślnego zachowania Windows: próby użycia poświadczeń pochodnych od NTLMv1 do logowania jednokrotnego mają być blokowane, a nie tylko odnotowywane. Harmonogram opisuje artykuł pomocy technicznej KB5066470, opublikowany 29 sierpnia 2025 r. Dotyczy Windows 11 24H2 i Windows Server 2025, z których sam protokół NTLMv1 już usunięto.
Skąd więc problem? Według Microsoftu pozostałości kryptografii NTLMv1 wciąż występują w niektórych scenariuszach, na przykład przy uwierzytelnianiu MS-CHAPv2 w środowisku przyłączonym do domeny. Chodzi o sieci Wi-Fi, Ethernet i VPN, które logują użytkownika automatycznie. W trybie wymuszania logowanie jednokrotne w tych sieciach przestaje działać, ale ręczne wpisanie poświadczeń nadal działa.
Przełącznikiem jest wartość rejestru BlockNtlmv1SSO w kluczu HKLM\SYSTEM\CurrentControlSet\Control\Lsa\MSV1_0: 0 oznacza tryb audytu, 1 tryb wymuszania. W trybie audytu dziennik Microsoft-Windows-NTLM/Operational zapisuje zdarzenie 4024 przy każdym użyciu takich poświadczeń, a w trybie wymuszania zdarzenie 4025 oznacza blokadę. Nowa wartość domyślna obejmie tylko urządzenia, na których klucza nie wdrożono. Urządzeń z włączonym Credential Guard zmiana nie dotyczy, bo według Microsoftu ta funkcja w pełni chroni przed starą kryptografią NTLMv1.
Zanim wartość domyślna się zmieni, przejrzyj zdarzenia 4024. Pusta lista pozwala ustawić BlockNtlmv1SSO na 1 od razu, a każda pozycja na niej to sieć albo urządzenie do przeniesienia na inną metodę uwierzytelniania, zanim zrobi to za Ciebie aktualizacja.
Jak sprawdzić, kto w domenie korzysta z NTLM?
Zacznij od trzech zasad audytu, które rejestrują ruch NTLM, niczego nie blokując. Microsoft opisuje je w przewodniku Auditing and restricting NTLM usage i w opisach samych zasad:
- na kontrolerach domeny: Network security: Restrict NTLM: Audit NTLM authentication in this domain z wartością „Enable all”;
- na serwerach: Restrict NTLM: Audit incoming NTLM traffic z wartością „Enable auditing for all accounts”;
- na stacjach i serwerach: Restrict NTLM: Outgoing NTLM traffic to remote servers z wartością „Audit all”, która zapisuje zdarzenie przy każdym żądaniu NTLM do serwera zdalnego.
Wszystkie trzy leżą w gałęzi Security Options zasad lokalnych. Zmiana działa bez restartu, a zdarzenia trafiają do dziennika Applications and Services Logs\Microsoft\Windows\NTLM. Zasada audytu zachowuje się jak odpowiadająca jej zasada blokująca, tylko niczego nie blokuje. Pokazuje więc, co przestałoby działać, zanim cokolwiek przestanie.
Zasadę domenową włącz na wszystkich kontrolerach jednym obiektem zasad grupy, bo według Microsoftu kontroler zapisuje tylko ruch uwierzytelniania kierowany do niego samego. Rozmiar dziennika trzeba regularnie sprawdzać, a zdarzenia najlepiej zbierać centralnie, na przykład w systemie SIEM. Uprzedź też zarząd, że według Microsoftu analiza, zależnie od złożoności wdrożenia, może trwać miesiącami.
Jak czytać zdarzenia NTLM 8001, 8003 i 8004?
Czytaj je od kontrolera domeny w stronę klienta, bo każde zdarzenie wskazuje kolejną maszynę do sprawdzenia. Tę kolejność opisuje dokument Microsoft Viewing events for assessing NTLM usage:
- 8004 na kontrolerze domeny podaje konto, domenę, stację roboczą i pole „Secure Channel name”, czyli serwer członkowski, z którym łączył się klient.
- 8003 na tym serwerze zawiera między innymi identyfikator procesu. PID 4 oznacza proces SYSTEM, czyli ruch z trybu jądra, i odsyła do zdarzenia 8001 na stacji klienta.
- 8001 na komputerze klienta pokazuje serwer docelowy, nazwę procesu, który wysłał żądanie, i tożsamość, której ten proces użył.
Najcenniejsze jest pole serwera docelowego w zdarzeniu 8001. Microsoft pisze wprost, że jeśli nie zawiera ono nazwy NetBIOS ani pełnej nazwy domenowej (FQDN), Kerberos nie zostanie użyty. Adres IP w tym polu to gotowa diagnoza: wystarczy zastąpić go nazwą serwera.
Trudniej jest z ruchem SMB, bo w zdarzeniach widać wtedy tylko PID 4 i komputer, a nie aplikację. Microsoft zaleca Process Monitor, żeby powiązać znaczniki czasu klienta i serwera z konkretnym programem. Zdarzenie 8004 może się też w ogóle nie pojawić, gdy konto lokalne łączy się z serwerem plików.
Wersję protokołu najprościej sprawdzić w zdarzeniu 4624: przy pakiecie NTLM pole „Package Name (NTLM only)” podaje wersję, na przykład NTLM V1. Artykuł Microsoft o audycie NTLMv1 na kontrolerze domeny radzi pomijać wpisy dla ANONYMOUS LOGON, bo audyt oznacza je jako NTLMv1 także bez materiału klucza.
Dlaczego aplikacja wybiera NTLM, choć obsługuje Kerberosa?
Bo coś w jej konfiguracji uniemożliwia Kerberos, a Negotiate po cichu wybiera NTLM. Microsoft każe się spodziewać NTLM także w aplikacjach, które teoretycznie obsługują Kerberosa, i wymienia cztery grupy:
- aplikacje pozwalające wybrać różne konfiguracje i dostawców zabezpieczeń;
- aplikacje bez poprawnie skonfigurowanych nazw SPN;
- aplikacje łączące się po adresach IP zamiast nazw DNS, z powodu błędnej konfiguracji albo dokumentacji producenta;
- aplikacje ze starszym kodem, którego fragmenty obsługują wyłącznie NTLM.
Każda grupa ma inne lekarstwo. W pierwszej wystarczy zmienić ustawienie uwierzytelniania w aplikacji na Negotiate albo Kerberos. W drugiej trzeba zarejestrować brakującą nazwę SPN i przy okazji uporządkować konta usługowe; to dobry moment na przeniesienie ich na konta gMSA bez stałych haseł. W trzeciej zamieniasz adres na nazwę, a przy aliasie DNS rejestrujesz SPN także dla aliasu.
W czwartej decyduje producent: albo wyda wersję wołającą Negotiate, albo aplikacja trafia na listę wyjątków z datą przeglądu i właścicielem biznesowym. Wyjątek bez daty zamienia się w stałą furtkę.
Jak ograniczać NTLM, nie zatrzymując firmy?
Bezpieczna kolejność to audyt, wyjątki, ponowny audyt i dopiero blokada. Microsoft opisuje ją przy zasadzie Restrict NTLM: Add server exceptions in this domain: najpierw audyt i przegląd dziennika, potem lista serwerów wyjątków, znów przegląd dziennika i dopiero wtedy blokowanie.
Lista wyjątków przyjmuje nazwy NetBIOS serwerów, po jednej w wierszu, a gwiazdka działa jako symbol wieloznaczny. Bez niej włączenie blokady w zasadzie „Restrict NTLM: NTLM authentication in this domain” sprawi, że wszystkie próby uwierzytelnienia NTLM w domenie zakończą się błędem. Zasada ma osobne opcje odmowy dla kont i dla serwerów domeny, więc blokadę można włączać stopniowo.
Po stronie klientów podobnie działa para zasad „Outgoing NTLM traffic to remote servers” z wartością „Deny all” i „Add remote server exceptions for NTLM authentication”. Microsoft ostrzega w opisie zasady ruchu wychodzącego, że jej zmiana może wpłynąć na zgodność komputerów klienckich, usług i aplikacji, i zaleca zacząć od „Audit all”.
Węższe narzędzie dają Windows Server 2025 i Windows 11 24H2: klient SMB może blokować NTLM dla zdalnych połączeń wychodzących, przez zasadę „Block NTLM (LM, NTLM, NTLMv2)” albo poleceniem Set-SmbClientConfiguration -BlockNTLM $true, z wyjątkami na przykład dla serwera SMB spoza domeny. Według Microsoftu tę ochronę można włączyć bez wyłączania NTLM w całej organizacji.
Co Microsoft zapowiada w miejsce NTLM?
W październiku 2023 r. Microsoft opisał na blogu Windows IT Pro dwie nowe funkcje Kerberosa dla Windows 11, które mają usunąć główne powody powrotu do NTLM. IAKerb pozwala uwierzytelnić się przez Kerberos klientowi bez bezpośredniego połączenia z kontrolerem domeny, a lokalne centrum dystrybucji kluczy (local KDC) dodaje Kerberos dla kont lokalnych. W tej samej zapowiedzi Microsoft napisał, że ograniczanie NTLM zakończy się jego wyłączeniem w Windows 11, nie podając daty.
Strona usuniętych funkcji Windows Server odsyła do tej zapowiedzi i podtrzymuje, że NTLMv2 zostanie usunięty w przyszłym wydaniu. Nie warto więc czekać na datę: zależność znaleziona wcześniej nie wymaga gaszenia w dniu, w którym zmienia się wartość domyślna, jak dla NTLMv1 w październiku 2026 r.
Samo przejście na Kerberos też ma warunki. Według opisu nowości w Windows Server 2025 centrum dystrybucji kluczy w tej wersji nie wydaje już biletów TGT szyfrowanych RC4. Aplikację przenoszoną z NTLM warto więc od razu sprawdzić pod kątem obsługi AES.
Jak zaplanować przejście z NTLM na Kerberos?
Plan buduje się według źródeł ruchu, a nie według serwerów, bo jedna przyczyna, na przykład adres IP w konfiguracji, powtarza się na wielu maszynach.
| Źródło ruchu NTLM | Jak je rozpoznać | Co zmienić | Kiedy wyjątek ma sens | Dowód zamknięcia |
|---|---|---|---|---|
| Połączenie po adresie IP | 8001: serwer docelowy jako adres IP | Nazwa DNS, SPN dla aliasu | Tylko do zmiany konfiguracji | Brak nowych 8001 z tym adresem |
| Usługa bez SPN | 8003 dla konta usługi | Rejestracja SPN, konto gMSA | Producent nie wspiera Kerberosa | Brak 8003 dla usługi w kolejnym audycie |
| Konto lokalne lub grupa robocza | 8003 bez odpowiadającego 8004 | Konto domenowe albo dołączenie do domeny | Maszyna, której nie da się dołączyć | Wyjątek z właścicielem |
| Urządzenie spoza Windows | 8003 lub 8004 z nazwą urządzenia | Firmware z obsługą Kerberosa | Brak takiej obsługi u producenta | Wyjątek z datą przeglądu |
| Ruch SMB z trybu jądra | 8003 z PID 4 | Process Monitor, potem jak wyżej | Zależnie od aplikacji | Wskazana aplikacja i decyzja |
| NTLMv1 i MS-CHAPv2 | 4624 z „NTLM V1”, zdarzenia 4024 | LMCompatibilityLevel = 5, BlockNtlmv1SSO = 1 | Tymczasowo, do zmiany metody logowania | Brak zdarzeń 4024 |
| Aplikacja z NTLM w kodzie | 8001 z nazwą procesu mimo nazwy i SPN | Wersja wołająca Negotiate | Do końca życia aplikacji | Termin od producenta |
Wartość LMCompatibilityLevel = 5 to według Microsoftu konfiguracja, w której kontroler domeny przyjmuje wyłącznie NTLMv2. Pierwsze dwa wiersze administrator zamyka sam, a ostatnie dwa wymagają decyzji biznesowych i terminów.
Jak nFlo może pomóc w ograniczeniu NTLM?
NTLM to jeden element szerszego obrazu: konfiguracji Kerberosa, delegacji, uprawnień i ścieżek, którymi atakujący dochodzi do uprawnień administratora domeny. Ten obraz daje Audyt Bezpieczeństwa Active Directory prowadzony przez nFlo. Analizujemy konfigurację Kerberosa, delegacje, członkostwo w grupach i ścieżki ataku narzędziami BloodHound, PingCastle i Purple Knight, które działają w trybie tylko do odczytu. Wynikiem jest mapa ścieżek ataku i plan hardeningu z priorytetami, obejmujący między innymi utwardzenie Kerberosa i monitoring.
Lista zależności NTLM z audytu zdarzeń pokazuje, które zmiany w konfiguracji Kerberosa odblokują wyłączanie NTLM. Więcej tekstów o tożsamości i dostępie uprzywilejowanym znajdziesz w bazie wiedzy o tożsamości i PAM. Jeśli chcesz omówić zakres audytu dla swojej domeny, skontaktuj się z nami.
Co jeszcze warto wiedzieć o wycofaniu NTLM?
Czy po wycofaniu NTLM przestanie działać od razu?
Nie. Microsoft zapowiedział, że NTLM będzie działać w kolejnym wydaniu Windows Server i Windows. Usunięto dotąd tylko NTLMv1, a NTLMv2 ma zniknąć z Windows Server w przyszłym wydaniu.
Czy włączenie audytu NTLM może coś zepsuć?
Nie, zasady audytu niczego nie blokują i działają bez restartu. Trzeba tylko pilnować rozmiaru dziennika i ograniczyć dostęp do niego.
Czym jest BlockNtlmv1SSO?
To wartość rejestru: 0 oznacza tryb audytu, 1 blokowanie poświadczeń pochodnych od NTLMv1 w logowaniu jednokrotnym. Na październik 2026 r. Microsoft zaplanował domyślne 1 tam, gdzie klucza nie wdrożono.
Czy można zablokować NTLM tylko dla udziałów SMB?
Tak, w Windows Server 2025 i Windows 11 24H2 klient SMB może blokować NTLM dla połączeń wychodzących, z listą wyjątków.
Na ilu kontrolerach domeny trzeba włączyć audyt NTLM?
Na wszystkich, bo kontroler z włączoną zasadą zapisuje tylko ruch kierowany do niego samego.
