Na posiedzeniu zarządu dyrektor IT pyta, czy firma może przez pół roku utrzymywać system sprzedaży, dla którego producent przestał wydawać poprawki. Prezes odpowiada, że firma ma niski apetyt na ryzyko. Odpowiedź brzmi poważnie, ale niczego nie rozstrzyga: dyrektor IT nadal nie wie, czy ma zgodę, kto ją podpisze i po czym pozna, że sytuacja wymknęła się spod kontroli.
Apetyt na ryzyko to decyzja zarządu o tym, ile ryzyka firma przyjmuje, żeby osiągać swoje cele, także w cyberbezpieczeństwie. Działa dopiero wtedy, gdy schodzi niżej: do tolerancji dla konkretnych systemów, do progów w macierzy ryzyka i do wskaźników, które pokazują, kiedy granica została przekroczona. Bez tego przełożenia każda decyzja o akceptacji ryzyka i tak wraca na posiedzenie zarządu.
Czym jest apetyt na ryzyko?
Apetyt na ryzyko to rodzaj i ilość ryzyka, które organizacja jest gotowa podjąć w dążeniu do swoich celów. Taką definicję podaje NIST IR 8286r1 „Integrating Cybersecurity and Enterprise Risk Management (ERM)” z grudnia 2025 r., powołując się na ramy zarządzania ryzykiem korporacyjnym COSO z 2017 r. Dokument dodaje, że apetyt ustala najwyższe kierownictwo, a sam apetyt jest drogowskazem dla decyzji o strategii i wyborze celów.
Polska wersja rozporządzenia DORA używa dla tego pojęcia określenia „gotowość podmiotu finansowego do podejmowania ryzyka”. W art. 6 ust. 8 lit. b tekst polski mówi o limicie tolerancji ryzyka ustalanym zgodnie z tą gotowością, a tekst angielski w tym samym miejscu pisze o „risk appetite”. Warto znać oba sformułowania, bo w dokumentach nadzorczych i w politykach firm funkcjonują obok siebie.
Apetyt nie dotyczy wyłącznie zagrożeń. NIST IR 8286r1 przypomina, że zarządzanie ryzykiem korporacyjnym równoważy cele bezpieczeństwa z ograniczonymi zasobami, a odpowiedzi na ryzyko opisuje także dla ryzyk pozytywnych, czyli szans. Firma, która wchodzi na nowy rynek albo wdraża nową usługę chmurową, świadomie przyjmuje więcej ryzyka, bo oczekuje korzyści. Apetyt mówi, gdzie ta gotowość się kończy.
Czym apetyt na ryzyko różni się od tolerancji ryzyka?
Apetyt określa kierunek dla całej organizacji, a tolerancja wyznacza konkretną granicę dla systemu, procesu albo celu. NIST IR 8286r1 definiuje tolerancję ryzyka jako gotowość organizacji do poniesienia ryzyka, które zostaje po podjętych działaniach, i zaznacza, że na tę gotowość wpływają wymagania prawne. Definicję tę NIST przejmuje z ISO Guide 73:2009, słownika pojęć zarządzania ryzykiem.
Dokument podaje przykład, który dobrze pokazuje skalę obu pojęć. Deklaracja apetytu może brzmieć: „Usługa poczty elektronicznej ma być dostępna przez przeważającą część doby”. Powiązana deklaracja tolerancji jest węższa: „Usługa poczty nie może być przerwana na dłużej niż pięć minut w podstawowych godzinach pracy”. Pierwsze zdanie wyraża intencję zarządu, drugie da się zmierzyć.
Tolerancję często określa się dla całej organizacji, ale NIST przytacza wytyczne amerykańskiego Biura Zarządzania i Budżetu (OMB), które pozwalają ustalać ją na poziomie programu, celu albo jednostki organizacyjnej, a jej stosowanie sięga poziomu systemu. Warto też wiedzieć, że starsza publikacja NIST SP 800-39 używa terminu „risk tolerance” na oba pojęcia, więc w dokumentach opartych na niej słowo „tolerancja” może oznaczać apetyt.
Kto ustala apetyt na ryzyko i dlaczego zarząd?
Apetyt na ryzyko ustala zarząd, bo tylko on może zdecydować, ile ryzyka firma przyjmuje w zamian za realizację swoich celów. NIST IR 8286r1 przypisuje ustalanie apetytu najwyższemu kierownictwu, a NIST CSF 2.0 z 26 lutego 2024 r. w podkategorii GV.RM-02 wymaga, by deklaracje apetytu i tolerancji ryzyka były ustalane, komunikowane i utrzymywane.
Regulacje wskazują ten sam poziom. Stan prawny na 30 września 2026 r. Art. 20 ust. 1 dyrektywy NIS2 zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia, by organy zarządzające podmiotów kluczowych i ważnych zatwierdzały środki zarządzania ryzykiem w cyberbezpieczeństwie, nadzorowały ich wdrażanie i mogły odpowiadać za naruszenia. W Polsce obowiązek ten realizuje ustawa o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa w brzmieniu nadanym nowelizacją z 23 stycznia 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 252), obowiązującą od 3 kwietnia 2026 r.: kierownik podmiotu kluczowego lub ważnego odpowiada za wykonywanie obowiązków z zakresu cyberbezpieczeństwa (art. 8c ust. 1) i podejmuje decyzje o systemie zarządzania bezpieczeństwem informacji (art. 8d pkt 1). Podmioty kluczowe i ważne istniejące w dniu wejścia nowelizacji w życie mają na wykonanie obowiązków z rozdziału 3 ustawy, obejmującego oba przepisy, 12 miesięcy (art. 33 ust. 1 nowelizacji). W sektorze finansowym rozporządzenie DORA w art. 5 ust. 2 lit. d czyni organ zarządzający w pełni odpowiedzialnym za określenie odpowiedniego poziomu tolerancji ryzyka związanego z ICT.
Zespół bezpieczeństwa ma w tym procesie rolę doradczą, ale nie decyzyjną. CISO przygotowuje obraz ryzyka, proponuje granice i pokazuje skutki różnych wariantów. Podpis pod deklaracją składa zarząd, bo to on odpowiada za cele, które apetyt ma chronić.
Jak napisać deklarację apetytu na ryzyko?
Deklaracja apetytu na ryzyko to krótki dokument, który dla każdej kategorii ryzyka mówi, czego firma chce, czego nie przyjmuje i po czym to sprawdzić. NIST IR 8286r1 wskazuje deklaracje apetytu i tolerancji jako zwykły sposób przekazywania tych wytycznych przez kierownictwo. Dobrze napisana deklaracja zaczyna się od celów biznesowych, a nie od listy zagrożeń.
Każda pozycja deklaracji powinna mieć cztery elementy: kategorię ryzyka, zdanie o apetycie, granice tolerancji i wskaźnik. Przykład dla poufności danych: firma nie przyjmuje ryzyka przetwarzania danych klientów poza kontrolowanymi systemami, tolerancja to brak kont współdzielonych w systemach z danymi klientów, a wskaźnikiem jest liczba takich kont wykryta w kwartalnym przeglądzie uprawnień.
NIST podaje podobny przykład z administracji. Celowi ochrony danych użytkowników odpowiada deklaracja apetytu „tylko uprawnione strony mają dostęp do systemów”, a deklaracja tolerancji mówi o unikalnych kontach użytkowników i rejestrowaniu udanych i nieudanych logowań. Z takiego zestawu wynika od razu, co audytor ma sprawdzić.
Najważniejsze:
- Apetyt na ryzyko ustala zarząd, a tolerancję przekłada się na granice dla konkretnych systemów i procesów.
- Każda pozycja deklaracji potrzebuje kategorii, zdania o apetycie, granicy tolerancji i wskaźnika.
- Deklaracja „mamy niski apetyt na ryzyko” bez tolerancji i wskaźników niczego nie rozstrzyga.
Jak przełożyć apetyt na progi w macierzy ryzyka?
Apetyt trafia do macierzy ryzyka jako granica między polami, które właściciel ryzyka może zaakceptować sam, a polami, które wymagają decyzji wyżej. Sposób budowy skal i łączenia prawdopodobieństwa ze skutkiem opisuje tekst o tym, jak zbudować macierz ryzyka. Apetyt odpowiada na inne pytanie: które pola macierzy mieszczą się w tolerancji, a które nie.
NIST IR 8286r1 łączy tolerancję bezpośrednio z akceptacją. W tabeli rodzajów odpowiedzi na ryzyko akceptacja dotyczy ryzyk mieszczących się w poziomach tolerancji i nie wymaga dalszych działań poza monitorowaniem. Ryzyko powyżej tolerancji musi dostać inną odpowiedź albo decyzję osoby, która ma prawo przyjąć je mimo przekroczenia.
W praktyce każdy kolor macierzy dostaje regułę decyzyjną. Pole zielone akceptuje właściciel ryzyka z odnotowaniem w rejestrze. Pole żółte akceptuje dyrektor odpowiedzialny za obszar, z terminem ponownej oceny. Pole czerwone wymaga decyzji zarządu i planu redukcji. Granice pól ustala się raz, przy zatwierdzaniu deklaracji, a nie przy każdej ocenie.
Jak mierzyć, czy firma mieści się w apetycie na ryzyko?
Apetyt mierzy się kluczowymi wskaźnikami ryzyka (KRI), których progi wynikają z tolerancji. NIST wskazuje, że pomiary z KRI pokazują miejsca przekroczenia tolerancji albo potwierdzają, że organizacja działa w ramach apetytu. Rozporządzenie DORA w art. 6 ust. 8 lit. c wymaga od podmiotów finansowych określenia celów bezpieczeństwa informacji, w tym kluczowych wskaźników efektywności i kluczowych wskaźników ryzyka.
NIST podkreśla wartość wskaźników wyprzedzających i zwraca uwagę, że audyt logowań pokazuje naruszenie dopiero po fakcie, natomiast wskaźnik taki jak rosnąca liczba skanowań rozpoznawczych z zewnątrz może zapowiadać atak. NIST IR 8286r1 podaje też przykłady KRI pozytywnych, jak liczba krytycznych systemów z silnym uwierzytelnianiem, i negatywnych, jak liczba poważnych zakłóceń dla klientów w ostatnich 90 dniach.
Każdy wskaźnik potrzebuje progu, który wynika z tolerancji, i właściciela, który reaguje na jego przekroczenie. NIST opisuje monitorowanie, które wykrywa ryzyko zbliżające się do poziomu tolerancji i uruchamia jego ponowną ocenę. Zarząd nie musi oglądać wszystkich wskaźników co miesiąc, wystarczy mu raport o przekroczeniach i trendach.
Co zrobić, gdy ryzyko przekracza tolerancję?
Ryzyko powyżej tolerancji trzeba sprowadzić do akceptowalnego poziomu albo jawnie zaakceptować na wyższym szczeblu z terminem i uzasadnieniem. NIST IR 8286r1 wymienia cztery odpowiedzi na ryzyko negatywne: akceptację, przeniesienie, ograniczenie i unikanie. Przeniesienie, na przykład przez ubezpieczenie, dotyczy według dokumentu ryzyk spoza tolerancji, ale części skutków, takich jak utrata zaufania klientów, przenieść się nie da.
Przekroczenie tolerancji jest też sygnałem dla samej deklaracji. Jeśli ten sam wskaźnik przekracza próg kwartał po kwartale, a zarząd za każdym razem akceptuje wyjątek, deklaracja przestała opisywać rzeczywistość. Trzeba wtedy albo zmienić tolerancję, albo przydzielić zasoby, które pozwolą jej dotrzymać.
NIST opisuje ten obieg jako pętlę: wyniki ocen ryzyka trafiają do kierownictwa, a zmiany apetytu wracają do menedżerów i rozpoczynają kolejny cykl. Wyjątek zaakceptowany bez daty wygaśnięcia przerywa tę pętlę, bo nikt już do niego nie wraca.
Jak często przeglądać apetyt na ryzyko?
Apetyt na ryzyko przegląda się przy każdym przeglądzie strategii i po każdym zdarzeniu, które zmienia obraz ryzyka firmy. NIST CSF 2.0 w podkategorii GV.RM-02 mówi o utrzymywaniu deklaracji, a w kategorii GV.OV o przeglądzie i dostosowywaniu strategii zarządzania ryzykiem na podstawie jej wyników.
Stan prawny na 30 września 2026 r. Sektor finansowy ma termin zapisany w przepisach: DORA w art. 6 ust. 5 wymaga dokumentowania ram zarządzania ryzykiem związanym z ICT i ich przeglądu co najmniej raz w roku (mikroprzedsiębiorstwa: okresowo) oraz po poważnych incydentach. Strategia, w której ustala się limit tolerancji ryzyka ICT, jest częścią tych ram, więc przegląd obejmuje także ją.
Poza terminem kalendarzowym warto zapisać zdarzenia, które same uruchamiają przegląd: poważny incydent, przejęcie innej firmy, wejście na nowy rynek, zmianę kluczowego dostawcy albo nowe obowiązki regulacyjne. Wtedy deklaracja zmienia się razem z firmą, a nie raz w roku z przyzwyczajenia.
Jakie błędy psują deklarację apetytu na ryzyko?
Deklarację psują przede wszystkim ogólniki, brak tolerancji i brak właściciela. Zdanie „mamy niski apetyt na ryzyko cybernetyczne” nie mówi, czy wolno utrzymywać system bez wsparcia producenta. Jedno zdanie dla wszystkich kategorii ukrywa, że firma inaczej traktuje ryzyko projektowe, a inaczej ryzyko utraty danych.
Drugi błąd to deklaracja pisana przez dział IT bez udziału zarządu. Taki dokument może być technicznie poprawny, ale nie ma mocy, bo nie odpowiada na pytanie, ile ryzyka firma przyjmuje w zamian za swoje cele. Trzecim błędem jest brak powiązania z budżetem: tolerancji, której nie da się dotrzymać przy dostępnych zasobach, nikt nie traktuje poważnie.
Czwarty błąd to deklaracja bez wskaźników. Jeśli żaden KRI nie mierzy granic z dokumentu, zarząd dowiaduje się o przekroczeniu dopiero przy incydencie. Piątym jest brak daty przeglądu, przez który deklaracja z czasów sprzed nowej usługi chmurowej nadal opisuje firmę, która już nie istnieje.
Jak wdrożyć apetyt na ryzyko krok po kroku?
Wdrożenie zaczyna się od celów firmy, a kończy na wskaźnikach i rytmie przeglądów. Tabela porządkuje kolejne kroki razem z osobą, która za nie odpowiada, i dowodem, którego może zażądać audytor.
| Krok | Co powstaje | Kto odpowiada | Dowód dla audytora | Typowy błąd |
|---|---|---|---|---|
| 1. Cele i kategorie ryzyka | Lista celów biznesowych i kategorii ryzyka, które im zagrażają | Zarząd z dyrektorami obszarów | Protokół z warsztatu z zarządem | Kategorie skopiowane z normy bez odniesienia do celów firmy |
| 2. Zdania o apetycie | Jedno zdanie o apetycie dla każdej kategorii | Zarząd | Deklaracja zatwierdzona uchwałą albo podpisem | Jedno zdanie dla całej firmy |
| 3. Tolerancje | Mierzalne granice dla systemów, procesów i celów | Właściciele ryzyk z CISO | Tabela tolerancji powiązana z deklaracją | Tolerancja bez jednostki i horyzontu czasu |
| 4. Progi w macierzy | Reguły decyzyjne dla pól macierzy ryzyka | CISO, zatwierdza zarząd | Polityka akceptacji ryzyka z poziomami decyzji | Kolory bez przypisanej decyzji |
| 5. Wskaźniki KRI | Wskaźniki z progami i właścicielami | CISO i właściciele ryzyk | Raport KRI z przekroczeniami | Same wskaźniki opóźnione, bez wyprzedzających |
| 6. Obieg wyjątków | Procedura akceptacji ryzyka powyżej tolerancji | Zarząd | Rejestr wyjątków z datami wygaśnięcia | Wyjątki bez terminu |
| 7. Przegląd | Harmonogram i zdarzenia uruchamiające przegląd | Zarząd | Protokół przeglądu z decyzjami | Przegląd ograniczony do zmiany daty w nagłówku |
Krok trzeci warto prowadzić osobno dla każdej kategorii i od razu sprawdzać źródło danych dla każdej granicy.
Jak nFlo może pomóc w ustaleniu apetytu na ryzyko?
nFlo pomaga zbudować ramy zarządzania ryzykiem razem z deklaracją apetytu w ramach usługi ISO 31000 - Enterprise Risk Management. Usługa należy do obszaru „Ład, ryzyko i zgodność” i obejmuje ocenę dojrzałości zarządzania ryzykiem, deklarację apetytu na ryzyko (risk appetite statement), metodykę z kryteriami i skalami, rejestr ryzyk korporacyjnych oraz dashboard z kluczowymi wskaźnikami ryzyka dla zarządu.
Apetyt definiujemy wspólnie z zarządem w kategoriach ilościowych i jakościowych, od maksymalnego akceptowalnego wpływu finansowego po dopuszczalny poziom ryzyka operacyjnego, strategicznego i ryzyka zgodności. Norma ISO 31000 w wydaniu z 2018 r. ma charakter wytycznych, dlatego wdrożenie opiera się na niej jako na ramie zarządzania ryzykiem, a nie jako na wymaganiach do certyfikacji.
Jeśli chcesz zamienić ogólne zdanie o apetycie na ryzyko w deklarację z tolerancjami i wskaźnikami, skontaktuj się z nami.
Co jeszcze warto wiedzieć o apetycie na ryzyko?
Czy apetyt na ryzyko to to samo co tolerancja ryzyka?
Nie. Według NIST IR 8286r1 apetyt to rodzaj i ilość ryzyka, które organizacja chce podjąć w dążeniu do celów, a tolerancja to gotowość do poniesienia ryzyka, które zostaje po działaniach. Apetyt ustala najwyższe kierownictwo, tolerancja przekłada go na konkretne granice dla systemu albo procesu.
Kto w firmie zatwierdza apetyt na ryzyko?
Najwyższe kierownictwo, czyli w spółce zarząd. Stan prawny na 30 września 2026 r. Dyrektywa NIS2 zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia, by organy zarządzające zatwierdzały środki zarządzania ryzykiem w cyberbezpieczeństwie; w Polsce odpowiedzialność kierownika podmiotu kluczowego lub ważnego określa ustawa o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa (art. 8c i 8d). Rozporządzenie DORA przypisuje organowi zarządzającemu określenie poziomu tolerancji ryzyka związanego z ICT.
Czy apetyt na ryzyko trzeba wyrazić w pieniądzach?
Nie trzeba, ale pomaga. Deklaracja może łączyć granice jakościowe, na przykład brak zgody na przetwarzanie danych klientów poza kontrolowanymi systemami, z ilościowymi, takimi jak maksymalny czas przerwy w usłudze. Liczby ułatwiają sprawdzenie, czy firma mieści się w granicach.
Czy norma ISO 31000 wymaga deklaracji apetytu na ryzyko?
ISO 31000:2018 nosi tytuł „Risk management — Guidelines” i jest zbiorem wytycznych, a nie wymagań, więc niczego nie narzuca i nie prowadzi do certyfikatu. Deklaracja apetytu dobrze się jednak mieści w ramach zarządzania ryzykiem, które buduje się na tej normie.
Jak często aktualizować apetyt na ryzyko?
Przy każdym przeglądzie strategii i po zdarzeniach, które zmieniają obraz ryzyka, na przykład po poważnym incydencie albo zmianie modelu biznesowego. W sektorze finansowym DORA wymaga przeglądu ram zarządzania ryzykiem ICT co najmniej raz w roku.
